Yếu tố làm giá dầu thô biến động

Giá dầu thô không do một yếu tố quyết định. Nó là kết quả của ba nhóm lực cùng lúc: cung, cầu và dòng tiền tài chính, cộng thêm lớp địa chính trị có thể làm lệch cả ba. Bài này vẽ bản đồ bốn nhóm đó và tách hai cặp khác biệt hay bị lẫn: yếu tố đổi lượng dầu thật so với yếu tố chỉ đổi kỳ vọng, cú sốc ngắn hạn so với xu hướng dài hạn.

Cung: lượng dầu ra thị trường

Các nước OPEC chiếm một phần lớn sản lượng dầu thô thế giới nên quyết định hạn ngạch của tổ chức này có sức nặng, và EIA ghi rằng giá dầu thường tăng khi OPEC giảm mức sản xuất mục tiêu. Cơ chế của tổ chức xem tại OPEC là gì.

Bốn thành phần của phía cung cần tách riêng:

• OPEC+: hạn ngạch và mức tuân thủ. EIA lưu ý các thành viên không phải lúc nào cũng tuân thủ mức đã thỏa thuận.
• Dầu đá phiến Mỹ: nhà sản xuất thuộc nhóm ngoài OPEC, phản ứng nhanh hơn mỏ truyền thống khi giá đổi. Tính cạnh tranh của nhóm ngoài OPEC là một trong những yếu tố EIA nêu làm giới hạn ảnh hưởng của OPEC.
• Công suất dư (spare capacity): EIA định nghĩa là lượng dầu có thể đưa vào khai thác trong 30 ngày và duy trì ít nhất 90 ngày. Theo EIA, toàn bộ công suất dư của thế giới nằm ở các thành viên OPEC.
• Dự trữ và tồn kho: khi công suất dư và tồn kho đều thấp, một gián đoạn nguồn cung gây tác động giá lớn hơn.

Chi tiết cơ chế OPEC+ và dự trữ chiến lược nằm ở OPEC+ và dự trữ chiến lược.

Cầu: lượng dầu được dùng

EIA ghi tăng trưởng kinh tế là động lực cầu lớn, vì ngành vận tải phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sản phẩm dầu mỏ. Cầu gồm ba lớp khác tốc độ:

• Chu kỳ kinh tế: tăng trưởng nhanh kéo vận tải và công nghiệp dùng nhiều dầu hơn, suy thoái làm ngược lại. Xem tăng trưởng, suy thoái và nhu cầu dầu.
• Chuyển dịch năng lượng: xe điện và nhiên liệu thay thế làm đổi cấu trúc cầu theo nhiều năm, không phải theo tuần. Xem xe điện thay xăng và nhu cầu dầu.

Tài chính: USD, lãi suất, vị thế

Dầu niêm yết bằng USD. Khi USD mạnh lên, người mua dùng đồng tiền khác phải trả nhiều hơn, nên cầu có xu hướng yếu đi. Lãi suất cao làm tăng chi phí nắm giữ tồn kho và hạ kỳ vọng tăng trưởng. Cả hai kênh này không làm thùng dầu nào biến mất, chúng chỉ đổi cách thị trường trả giá cho thùng dầu đó. Quyết định lãi suất của Fed là nguồn chính thức cho kênh này.

Vị thế đầu cơ được theo dõi qua báo cáo Commitments of Traders (COT) của CFTC. CFTC công bố báo cáo hằng tuần vào thứ Sáu, dùng dữ liệu chốt thứ Ba, và chia vị thế thành nhóm như Managed Money, đại lý hoán đổi, nhà sản xuất và người sử dụng. CFTC nói rõ cơ quan này không phân tích dữ liệu và không biết lý do cụ thể của từng vị thế. Vì vậy COT cho biết ai đang nắm bao nhiêu, không cho biết họ đúng hay sai. Cấu trúc kỳ hạn của giá xem ở contango và backwardation.

Biểu đồ vị thế dưới đây lấy từ báo cáo COT của CFTC, cập nhật hàng tuần theo lịch công bố.

EIA cũng nhắc giá dầu phản ánh cả kỳ vọng cung cầu tương lai, không chỉ cung cầu hiện tại.

Địa chính trị: lớp làm lệch cả ba

EIA ghi phần lớn trữ lượng dầu nằm ở các khu vực kém ổn định về chính trị, và nêu các cú sốc lịch sử như lệnh cấm vận dầu của Arab 1973–74, cách mạng Iran, chiến tranh Iran–Iraq và chiến tranh Vùng Vịnh 1990–91. Bài khủng hoảng dầu mỏ 1973 mô tả cú sốc đầu tiên. Địa chính trị tác động qua hai đường: gián đoạn lượng dầu thật (giếng, tuyến vận chuyển, lệnh cấm) và rủi ro được cộng vào giá khi thị trường lo ngại gián đoạn. Cơ chế chi tiết ở chiến sự, địa chính trị và giá dầu.

Bảng tóm tắt từng yếu tố

Báo cáo Weekly Petroleum Status Report của EIA đăng tồn kho dầu thô, sản phẩm, sản lượng và xuất nhập khẩu của Mỹ theo tuần. Cách đọc tồn kho xem ở tồn kho dầu thô EIA.

Lượng dầu thật và kỳ vọng

Tách hai loại giúp đọc đúng một biến động giá. Yếu tố đổi lượng dầu thật là sản lượng, tồn kho, cầu tiêu thụ và gián đoạn vật lý. Yếu tố đổi kỳ vọng là tin tức, lãi suất, USD và vị thế đầu cơ. Hai loại này lẫn vào nhau vì thị trường dầu định giá cả hiện tại lẫn tương lai.

Cú sốc ngắn và xu hướng dài

EIA chỉ ra gốc rễ của biến động mạnh: cung và cầu dầu phản ứng chậm với giá trong ngắn hạn, nên giá có thể phải đổi rất nhiều mới cân bằng lại. Một cú sốc ngắn hạn thường đến từ gián đoạn, thời tiết, sự cố nhà máy lọc dầu, đường ống hay tin chính trị. EIA ghi các tác động vận hành như sự cố nhà máy lọc dầu hoặc đường ống thường ngắn. Xu hướng dài hạn đến từ cấu trúc: đầu tư vào mỏ, tăng trưởng dân số và thu nhập, công nghệ và chính sách năng lượng.

Dữ liệu giá D1 USOIL của HODL.VN cho thấy quy mô biến động của cú sốc, và biểu đồ sống dưới đây là chính chuỗi giá đó.

Các mốc chính trong chuỗi giá:

Từ đáy tháng 1 đến đỉnh tháng 3, giá trong phiên tăng khoảng 2,14 lần. Chỉ trong phiên 09/03, biên giữa mức thấp và mức cao đã rộng khoảng 38,29 USD. Phiên 08/04 giảm 16,41% so với phiên trước. Đây là dữ liệu quá khứ để minh họa độ lớn của biến động, bài không nhận định nguyên nhân từng phiên và không dự báo giá.

Biểu đồ so sánh dưới đây đặt giá WTI (USOIL) cạnh giá Brent (CRUDEOIL).

Với chứng khoán Việt Nam, giá dầu vào doanh thu của PVD, PVS, giá vốn của PLX và cả hai phía của BSR, nên cùng một yếu tố có thể tác động ngược chiều giữa các mã. Xem thêm giá dầu và cổ phiếu dầu khí. Giá USOIL hiện tại xem tại trang giá USOIL, khái niệm cơ bản ở dầu thô là gì và hai giá chuẩn ở dầu Brent và WTI.

Câu hỏi thường gặp