Sức mua của đồng tiền là gì

Sức mua của đồng tiền là gì? Đó là lượng hàng hóa và dịch vụ mà một đơn vị tiền mua được. Giá cả chung tăng thì cùng một số tiền mua được ít hơn, tức sức mua giảm. Tiếng Anh gọi là purchasing power. Đây là cách đời thường nhất để hiểu vì sao lạm phát quan trọng với người giữ tiền.

Công thức sức mua của đồng tiền

Sức mua đo bằng nghịch đảo của mặt bằng giá. Gọi CPI là chỉ số giá tiêu dùng:

Nhân kết quả với số tiền ban đầu cho ra số tiền tương đương về sức mua ở kỳ gốc. Cách đọc CPI và công thức lạm phát xem ở bài lạm phát và chỉ số CPI.

Sức mua của đồng tiền ở Việt Nam

Chỉ số CPI Việt Nam (năm gốc 2019 bằng 100) ghi nhận như sau, dữ liệu theo tháng 10 từng năm:

Cột cuối bằng 103,1094 chia chỉ số CPI từng năm, nhân 1.000.000. Sau 5 năm, mặt bằng giá tăng 16,81% (120,4389 / 103,1094 - 1), nên số tiền giữ nguyên chỉ còn sức mua khoảng 85,6%, mất gần 14,4%. Giá tăng 16,81% nhưng sức mua chỉ giảm 14,39%, vì sức mua là nghịch đảo của giá.

Riêng 12 tháng từ 10/2024 đến 10/2025, CPI tăng 3,25%, sức mua của 1.000.000 đồng giảm còn khoảng 968.564 đồng. Dữ liệu CPI so cùng kỳ đến 09/2026 cho mức 5,08%, bình quân đơn giản 12 tháng gần nhất là 4,25%. Tốc độ mất sức mua vì vậy không cố định, nó theo lạm phát từng giai đoạn.

Sức mua và lãi suất tiết kiệm

Gửi tiền có lãi là cách bù lại phần sức mua mất đi. Bài toán là so lãi suất với lạm phát. Ví dụ giả định: gửi 100 triệu đồng với lãi suất 5,0% một năm, lạm phát trong năm đó bằng mức 5,08% của tháng 09/2026. Đây là lãi suất giả định, không phải lãi suất niêm yết của ngân hàng nào.

Tiền tăng từ 100 lên 105 triệu đồng nhưng sức mua gần như đứng yên, thậm chí giảm nhẹ. Đó là lý do bài lãi suất thực quan trọng khi so sánh các kênh tiết kiệm và đầu tư.

Sức mua và đầu tư cổ phiếu

Cổ phiếu không có lãi suất cố định, nhưng giá trị doanh nghiệp tính trên dòng tiền tương lai, mà dòng tiền ấy thường tăng theo giá bán khi lạm phát tăng. Vì vậy cổ phiếu của doanh nghiệp có sức mạnh định giá thường bảo toàn sức mua tốt hơn tiền gửi. Điều này không chắc chắn với mọi doanh nghiệp: doanh nghiệp không tăng được giá bán sẽ bị thu hẹp biên lợi nhuận khi chi phí đầu vào tăng.

Với danh mục, quy tắc kiểm tra gọn: lấy lợi nhuận danh nghĩa, chia cho hệ số giá của kỳ đó, trừ 1. Danh mục lãi 8% khi giá tăng 5% có lợi nhuận thực 1,08 / 1,05 - 1 = 2,86%, không phải 3%.

Giới hạn khi tính sức mua

Thứ nhất, CPI đo rổ hàng trung bình. Người chi nhiều cho nhà ở hay giáo dục có tốc độ mất sức mua khác con số công bố.

Thứ hai, CPI không gồm giá tài sản như bất động sản hay cổ phiếu, nên sức mua của tiền đối với loại tài sản này có thể giảm nhanh hơn CPI cho thấy.

Thứ ba, tỷ giá tác động đến sức mua với hàng nhập khẩu, trong khi bài này chỉ dùng CPI nội địa.

Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp