Rủi ro phi hệ thống là gì

Rủi ro phi hệ thống là gì? Đó là rủi ro chỉ gắn với một doanh nghiệp hay một ngành, không lan ra cả thị trường, nên nhà đầu tư giảm được bằng cách nắm nhiều cổ phiếu khác nhau.

Rủi ro phi hệ thống đến từ đâu

Mỗi doanh nghiệp có câu chuyện riêng. Một công ty có thể công bố lợi nhuận thấp hơn kỳ vọng, đổi lãnh đạo, mất khách hàng lớn hay bị phạt. Một ngành có thể gặp quy định mới. Những biến cố này làm giá một cổ phiếu đi lệch khỏi thị trường chung.

Gọi là phi hệ thống vì nó không đến từ cả hệ thống thị trường. Khi cổ phiếu A gặp tin xấu, cổ phiếu B ở ngành khác thường không bị ảnh hưởng. Có mã tăng, có mã giảm, tổng thể bù trừ phần nào.

Phần còn lại, đến từ yếu tố chung như lãi suất hay suy thoái, là rủi ro hệ thống. Tổng rủi ro của một cổ phiếu gồm hai phần cộng lại.

Giảm rủi ro phi hệ thống bằng số mã

Dữ liệu dưới đây lấy từ 250 lợi suất ngày, từ phiên 24/10/2025 đến phiên 27/10/2026. Mẫu gồm 22 cổ phiếu thanh khoản lớn. Với mỗi số mã N, 5.000 tổ hợp ngẫu nhiên được chọn, chia đều vốn, tính biến động quy năm rồi lấy trung bình.

Một cổ phiếu đơn lẻ có biến động trung bình 33,3%. Nắm cả 22 mã, biến động còn 18,2%. Phần giảm 15,1 điểm % là rủi ro phi hệ thống được xoá. Phần 18,2% còn lại chủ yếu là rủi ro hệ thống mà đa dạng hoá không xoá được nữa.

Khoảng 88% mức giảm đạt được với 8 mã, và khoảng 94% với 12 mã. Mỗi mã bổ sung sau đó mang lại lợi ích nhỏ dần.

Ví dụ bốn mã và tám mã

Lấy bốn cổ phiếu khác ngành là VCB, FPT, HPG và VNM, chia đều vốn. Biến động quy năm của danh mục là 19,8%, trong khi biến động trung bình của từng mã riêng là 27,8%. Thêm MWG, GAS, REE và SAB thành danh mục tám mã, biến động còn 18,7%, so với trung bình từng mã là 30,8%.

Danh mục bốn mã đã giảm gần 30% biến động so với mức trung bình từng mã. Lợi ích đến từ việc các mã không đi hoàn toàn cùng nhịp. Hệ số tương quan trung bình giữa các cặp trong mẫu 22 mã là 0,29, thấp hơn nhiều so với 1.

Đọc rủi ro phi hệ thống ra sao

Thị trường thường không trả thêm phần bù cho loại rủi ro này, vì ai cũng giảm được bằng đa dạng hoá. Đó là lý do mô hình CAPM chỉ tính phần bù cho rủi ro hệ thống.

Nhà đầu tư cá nhân thường rơi vào hai cực. Một cực là dồn vào một hai mã, gánh nguyên rủi ro phi hệ thống. Cực kia là nắm hàng chục mã nhỏ lẻ, theo dõi không nổi mà lợi ích giảm rủi ro đã cạn.

Trên thực tế, tập trung có chủ đích vẫn là lựa chọn của nhiều người có phân tích kỹ. Khi đó cần hiểu rằng mình đang nhận thêm rủi ro riêng mà thị trường không bù.

Giới hạn của đa dạng hoá

Thứ nhất, nắm nhiều mã cùng ngành không giảm được nhiều. Hai mã thép trong mẫu có tương quan 0,76, nên gần như đi cùng nhau.

Thứ hai, đa dạng hoá không xoá được rủi ro hệ thống. Danh mục 22 mã vẫn có biến động 18,2%, và phiên VN-Index giảm mạnh thì phần lớn các mã giảm cùng.

Thứ ba, tương quan đổi theo thời gian và thường tăng lúc thị trường xấu. Lợi ích đo trong quá khứ có thể nhỏ hơn khi cần đến.

Thứ tư, kết quả phụ thuộc mẫu. Mẫu 22 mã thanh khoản lớn khác với toàn thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan

Đa dạng hoá là một phần của quản trị rủi ro, xem chiến lược đầu tư phòng thủ. Mô hình dùng rủi ro hệ thống để tính lợi suất kỳ vọng nằm trong mô hình định giá CAPM. Quỹ nắm sẵn nhiều mã được giải thích ở các loại ETF. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.