Thiên kiến xác nhận là gì: chỉ thấy điều mình đã tin

Thiên kiến xác nhận là gì? Đó là xu hướng tìm, nhớ và diễn giải thông tin theo hướng ủng hộ điều mình đã tin sẵn, đồng thời bỏ qua hoặc xem nhẹ thông tin trái chiều. Với nhà đầu tư, nó khiến một cổ phiếu đang giữ luôn trông tốt hơn dữ liệu thực.

Thiên kiến xác nhận là gì

Nhà đầu tư mua một cổ phiếu vì tin vào câu chuyện tăng trưởng. Sau đó họ đọc những bài viết khen cổ phiếu, theo dõi người cùng quan điểm và lướt nhanh những tin tiêu cực. Mỗi tin ủng hộ làm niềm tin chắc hơn, còn tin trái chiều bị xem là nhiễu.

Điều nguy hiểm là quá trình này diễn ra không có cảm giác thiên vị. Người trong cuộc thấy mình đang phân tích khách quan, vì họ có bằng chứng thật. Chỉ là họ chỉ đếm một phía.

Thiên kiến xác nhận khác với việc có quan điểm. Có quan điểm là bình thường. Thiên kiến là khi quan điểm đó không còn được thử thách bằng dữ liệu mới.

Công thức tỷ lệ bằng chứng ủng hộ

Cách đơn giản để phát hiện thiên kiến là đếm cả hai phía:

Hãy tính hai lần. Một lần cho phần dữ liệu mình đã đọc, một lần cho toàn bộ dữ liệu cùng loại có sẵn. Nếu hai con số chênh nhau nhiều, bạn đang nhìn chọn lọc.

Bài chọn tăng trưởng lợi nhuận so với cùng kỳ làm thước đo. So cùng kỳ loại bỏ yếu tố mùa vụ, nên mỗi quý được so với đúng quý năm trước.

Ví dụ cổ phiếu DGC

Cổ phiếu DGC niêm yết trên HOSE. Số liệu lấy từ báo cáo hợp nhất, lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ, từ quý I/2024 đến quý II/2026, dữ liệu đến ngày 27/10/2026. Giả sử một nhà đầu tư tin lợi nhuận của DGC đang tăng.

Nếu nhà đầu tư chỉ nhớ hai quý Q1/2025 và Q3/2025, họ thấy 2 trên 2 quý tăng, tỷ lệ ủng hộ 100%. Nhìn đủ sáu quý, chỉ 2 trên 6 quý tăng, tỷ lệ còn 33,3%. Bốn quý còn lại đều giảm, và hai quý gần nhất giảm hơn một nửa.

Cộng bốn quý gần nhất từ Q3/2025 đến Q2/2026, lợi nhuận đạt 2.136,2 tỷ đồng. Bốn quý liền trước đó, từ Q3/2024 đến Q2/2025, là 3.104,8 tỷ đồng. Lợi nhuận 4 quý giảm 31,2%. Doanh thu thuần cùng giai đoạn giảm 5,5%, từ 10.680,4 xuống 10.097,7 tỷ đồng. Lợi nhuận giảm mạnh hơn doanh thu nhiều lần, nên câu chuyện nằm ở biên lợi nhuận, không chỉ ở doanh thu.

Bài không kết luận cổ phiếu nên mua hay bán. Điểm cần thấy là cùng một bộ dữ liệu, hai cách đọc cho hai bức tranh khác nhau, và cách đọc thứ nhất là thiên kiến xác nhận.

Đọc thiên kiến xác nhận thế nào

Có ba dấu hiệu để tự nhận ra. Một là bạn dễ nhớ tin tốt về cổ phiếu mình giữ, nhưng khó nhớ tin xấu. Hai là bạn tìm lý do để bác bỏ tin xấu nhanh hơn tìm lý do để kiểm tra nó. Ba là bạn theo dõi những nguồn luôn đồng ý với mình.

Một phương pháp thực tế là viết luận điểm đầu tư thành các điều kiện kiểm chứng được. Ví dụ: "Mình giữ vì lợi nhuận tăng trưởng, và sẽ xem lại nếu lợi nhuận 4 quý giảm quá một mức mình đặt trước". Khi điều kiện đó xảy ra, bạn phải trả lời bằng dữ liệu, không phải bằng cảm giác.

Cách khác là chủ động tìm lập luận mạnh nhất của phía đối lập. Nếu bạn không thể tóm tắt lý do một người thông minh sẽ bán cổ phiếu này, bạn chưa hiểu hết rủi ro.

Giới hạn của ví dụ

Thứ nhất, lợi nhuận một quý có thể chịu ảnh hưởng của khoản bất thường. Một con số thấp không tự động nghĩa là hoạt động lõi xấu đi, cần đọc thuyết minh để biết nguyên nhân.

Thứ hai, ví dụ DGC dùng lợi nhuận làm thước đo duy nhất. Nhà đầu tư có thể có luận điểm khác, như tài sản mới hay chu kỳ giá hàng hoá, mà số liệu quý chưa phản ánh.

Thứ ba, thiên kiến xác nhận không chỉ xảy ra với người lạc quan. Người tin cổ phiếu sẽ giảm cũng chỉ nhớ các quý xấu và bỏ qua quý tốt.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Cách đọc lợi nhuận qua nhiều quý nằm ở bài lợi nhuận sau thuế là gì và tăng trưởng doanh thu YoY và QoQ. Tâm lý chung của đám đông nằm ở bài hiệu ứng bầy đàn. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.