Thất bại thị trường là gì

Thất bại thị trường (market failure) là gì? Đó là tình huống thị trường tự do không phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả cho xã hội, nên giá và sản lượng lệch khỏi mức mang lại lợi ích chung lớn nhất.

Thất bại thị trường là gì

Giả định nền của thị trường hiệu quả là giá phản ánh đủ chi phí và lợi ích của mọi bên. Khi giả định này sai, kết quả của thị trường lệch khỏi mức tối ưu cho xã hội. Đó là thất bại thị trường. Cụm từ không có nghĩa thị trường sụp đổ, mà là nó sinh ra kết quả chưa hiệu quả.

Bốn nguyên nhân thường gặp

1. Ngoại tác. Hoạt động của một bên gây chi phí hoặc lợi ích cho bên thứ ba mà không được tính vào giá, như xả thải gây ô nhiễm.
2. Hàng hoá công cộng. Ai cũng dùng được và không loại trừ được người không trả tiền, như đèn đường, quốc phòng. Tư nhân ít có động cơ cung cấp đủ.
3. Quyền lực thị trường. Độc quyền hoặc độc quyền nhóm đặt giá cao hơn và bán ít hơn mức hiệu quả.
4. Thông tin bất cân xứng. Một bên biết nhiều hơn bên kia, dẫn tới lựa chọn bất lợi và rủi ro đạo đức.

Ví dụ thất bại thị trường giả định

Số liệu sau là giả định minh hoạ. Một nhà máy sản xuất 1.000 tấn sản phẩm mỗi năm, lãi riêng của nhà máy là 20 triệu đồng mỗi tấn. Việc sản xuất thải ra chất gây hại, thiệt hại cho cộng đồng xung quanh ước tính 30 triệu đồng mỗi tấn, nhà máy không phải trả.

Nhà máy vẫn sản xuất vì chỉ thấy khoản lãi 20 triệu. Với xã hội, mỗi tấn làm mất 10 triệu, cả năm mất 10 tỷ đồng. Nếu nhà nước đánh thuế 30 triệu đồng mỗi tấn, nhà máy phải tính cả thiệt hại vào chi phí, lãi còn âm 10 triệu mỗi tấn và quyết định giảm hoặc dừng sản xuất. Thuế như vậy gọi là thuế nội hoá ngoại tác. Thuế thật còn phụ thuộc chi phí đo thiệt hại, vốn khó chính xác.

Cách nhà nước xử lý

Công cụ phổ biến gồm thuế và phí môi trường, trợ cấp cho hoạt động có lợi ích lan toả, quy chuẩn bắt buộc, cung cấp hàng hoá công cộng bằng ngân sách, và luật cạnh tranh để hạn chế lạm dụng quyền lực thị trường. Phần chi ngân sách này liên quan đến chính sách tài khoá. Với thông tin bất cân xứng, công cụ chính là bắt buộc công bố thông tin.

Thất bại thị trường và cổ phiếu

Thị trường chứng khoán cũng gặp thất bại thị trường. Người trong cuộc biết nhiều hơn nhà đầu tư nhỏ, nên cần quy định về công bố thông tin và cấm giao dịch nội gián. Với nhà đầu tư, hiểu khái niệm này giúp đọc đúng vì sao có các quy định ấy, và vì sao thay đổi quy định ngành (thuế môi trường, giá điện nước) có thể tác động tới lợi nhuận doanh nghiệp. Ví dụ trong bài không đại diện cho doanh nghiệp cụ thể nào.

Giới hạn của thất bại thị trường

Thứ nhất, khó đo đúng giá trị ngoại tác, nên mức thuế hay trợ cấp thường dựa trên ước tính. Thứ hai, thất bại của nhà nước cũng tồn tại: chính sách có thể sai mục tiêu, bị chậm hoặc bị nhóm lợi ích chi phối. Thứ ba, không phải mọi kết quả không như ý đều là thất bại thị trường, đôi khi chỉ là phân phối thu nhập chưa như mong muốn.

Câu hỏi thường gặp