Kế toán tâm lý là gì: vì sao tiền lãi dễ tiêu hơn tiền gốc

Kế toán tâm lý là gì? Đó là thói quen chia tiền vào những "ngăn" tinh thần khác nhau rồi đối xử với mỗi ngăn bằng một quy tắc riêng, dù mọi đồng tiền đều như nhau. Trong tiếng Anh, khái niệm này gọi là mental accounting, do nhà kinh tế học Richard Thaler đưa ra và phát triển.

Kế toán tâm lý hoạt động ra sao

Về lý thuyết, tiền có tính thay thế được: 1 triệu đồng từ lương và 1 triệu đồng từ trúng thưởng mua được cùng một thứ. Trên thực tế, ta gắn nhãn cho tiền theo nguồn gốc ("tiền mồ hôi", "tiền từ trên trời rơi xuống"), theo mục đích ("tiền học cho con", "tiền đi chơi") và theo thời điểm nhận.

Mỗi nhãn đi kèm một mức chấp nhận rủi ro. Tiền gắn nhãn "an toàn" thì cất kỹ. Tiền gắn nhãn "thêm vào" thì dễ đem đi tiêu hoặc mạo hiểm. Thaler gọi hiện tượng đầu là hiệu ứng tiền nhà (house money effect) khi áp dụng cho tiền thắng được từ chính cuộc chơi.

Kế toán tâm lý có mặt trong lý thuyết triển vọng vì cách ta đóng khung kết quả vào từng ngăn quyết định mức vui và đau cảm nhận. Nó cũng liên quan hiệu ứng khung, nơi cách trình bày thay đổi lựa chọn.

Ví dụ kế toán tâm lý giả định

Đây là giả định minh hoạ. Nhà đầu tư B có 200 triệu đồng vốn ban đầu và sau một năm lãi 40 triệu đồng, tổng 240 triệu đồng. B nghĩ: "200 triệu là vốn của mình, 40 triệu là tiền lãi của thị trường".

Phép tính đơn giản: 40 / 240 = 0,1667, tức 16,67% tổng tài sản đang đặt vào một mã. Nếu 40 triệu này mất hết, B mất hơn một phần sáu tài sản, chứ không phải "chỉ mất tiền lãi". Sau khi cộng lại, 40 triệu lãi đã là tiền của B như mọi khoản khác.

Bẫy phổ biến của kế toán tâm lý

Bẫy thứ nhất là ngăn danh mục tách rời. Nhiều người vừa vay tiêu dùng lãi cao vừa giữ tiền tiết kiệm lãi thấp "để dành", vì hai khoản nằm ở hai ngăn. Nhìn tổng thể, trả bớt khoản vay lãi cao sẽ có lợi hơn.

Bẫy thứ hai là cổ tức và lãi chốt được coi như tiền cho tiêu, trong khi vốn không đụng tới. Cổ phiếu trả cổ tức tiền mặt không tạo thêm giá trị doanh nghiệp, vì giá thường điều chỉnh giảm theo cổ tức. Chọn bán một phần cổ phiếu để lấy tiền tiêu khác gì nhận cổ tức, về giá trị.

Bẫy thứ ba là chốt lãi sớm, giữ lỗ lâu. Mỗi vị thế có một ngăn riêng: bán đóng ngăn lãi thì "ghi nhận chiến thắng", bán đóng ngăn lỗ thì phải thừa nhận thua. Vì thế người ta bán mã lãi và giữ mã lỗ, điều làm danh mục lệch dần về mã yếu. Cơ chế này liên quan trực tiếp đến tâm lý sợ lỗ.

Liên hệ với thị trường VN

Nhà đầu tư cổ phiếu Việt Nam hay chia tài khoản chứng khoán thành "tiền gốc" và "tiền lãi", rồi đặt ra quy tắc như "chỉ chơi bằng tiền lãi". Cách này giúp kỷ luật nếu quy tắc rõ, nhưng sẽ sai nếu khiến bạn coi khoản lãi là tiền miễn phí và mua cổ phiếu rủi ro lớn hơn khả năng chịu lỗ. Ngoài ra, tiền cổ tức và cổ phiếu thưởng thường được coi là "quà" nên bị tiêu hoặc đầu tư tuỳ tiện.

Giới hạn của khái niệm

Chia ngăn tinh thần không phải lúc nào cũng xấu. Quỹ khẩn cấp, quỹ học phí và quỹ đầu tư dài hạn tách biệt giúp giữ kỷ luật và tránh động vào tiền cần dùng. Nghiên cứu hành vi coi đó là công cụ tự kiểm soát hữu ích.

Vấn đề chỉ phát sinh khi ngăn tinh thần làm sai lệch quyết định kinh tế, như vay lãi cao để giữ tiết kiệm lãi thấp. Ví dụ trong bài là giả định, chỉ minh hoạ khái niệm, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp