M&A là gì: mua bán và sáp nhập doanh nghiệp

M&A là gì, và dấu vết của nó trông thế nào khi khoản đầu tư vào công ty liên doanh, liên kết của GEX tăng từ 2.947,2 tỷ lên 17.859,5 tỷ đồng trong hai quý? M&A là viết tắt của mergers and acquisitions, tức sáp nhập và mua lại doanh nghiệp. Hai chữ này gom mọi giao dịch chuyển quyền sở hữu hoặc kiểm soát một doanh nghiệp sang bên khác.

Con số M&A của GEX

Cổ phiếu GEX có báo cáo hợp nhất kỳ Q2/2026, giá đóng cửa phiên 26/10/2026 là 23.300 đồng. Bảng dưới nối các dòng BCTC từ cuối năm 2025 đến giữa năm 2026.

Hai quý đầu năm 2026, GEX chi 15.173,8 tỷ đồng vào doanh nghiệp khác và thu về 2.787,2 tỷ đồng. Chênh lệch ròng là 12.386,6 tỷ đồng. Khoản đầu tư vào liên doanh, liên kết tăng 14.912,3 tỷ đồng. Nó chiếm 51,8% vốn chủ sở hữu cuối Q2/2026 là 34.468,3 tỷ đồng, so với 9,8% cuối năm 2025.

Vốn góp tăng 45,0% lên 13.084,7 tỷ đồng, cho thấy có đợt tăng vốn. Tổng tài sản tăng 16,5% so với cuối năm 2025.

Các con số chỉ cho thấy dấu vết: doanh nghiệp đang mua cổ phần doanh nghiệp khác với quy mô lớn. Tên thương vụ, tỷ lệ sở hữu và giá mua nằm trong thuyết minh BCTC. Bài này không suy diễn thêm.

M&A là gì: các hình thức

Sáp nhập là một công ty chuyển hết tài sản, quyền và nghĩa vụ sang công ty khác rồi chấm dứt tồn tại. Hợp nhất là các công ty cùng chấm dứt để lập ra một công ty mới. Cả hai thủ tục nằm trong Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14.

Mua lại phổ biến hơn trên thị trường cổ phiếu. Bên mua có ba cách chính:

• Mua cổ phần của cổ đông hiện hữu hoặc nhận phát hành riêng lẻ.
• Mua tài sản hoặc một mảng kinh doanh của doanh nghiệp khác.
• Hoán đổi cổ phiếu, tức trả bằng cổ phiếu của chính bên mua.

Giao dịch lớn có thể phải thông báo tập trung kinh tế theo Luật Cạnh tranh 23/2018/QH14. Doanh nghiệp đại chúng còn phải công bố thông tin. Ngưỡng cụ thể cần xem văn bản hiện hành.

Cách tính lợi thế thương mại

Bên mua ghi nhận tài sản và nợ của bên bị mua theo giá trị hợp lý. Phần giá mua vượt giá trị đó là lợi thế thương mại:

Trong đó: tài sản thuần là tài sản trừ nợ phải trả của bên bị mua.

Kho dữ liệu chưa có dòng lợi thế thương mại của GEX, nên ví dụ sau là giả định minh hoạ. Công ty A mua 60% công ty B với giá 600 tỷ đồng. Tài sản thuần theo giá trị hợp lý của B là 900 tỷ đồng, phần 60% là 540 tỷ đồng. Lợi thế thương mại bằng 600 trừ 540, tức 60 tỷ đồng.

Con số này nằm trên bảng cân đối hợp nhất của A. Nếu B kinh doanh kém kỳ vọng, A phải ghi giảm và lợi nhuận bị ảnh hưởng.

Đọc M&A trên báo cáo

Ba nhóm dòng báo cáo cần nhìn cùng nhau. Thứ nhất, lưu chuyển tiền tệ đầu tư cho biết tiền chi mua và tiền thu bán. Thứ hai, bảng cân đối cho biết khoản đầu tư và lợi thế thương mại. Thứ ba, vốn góp cho biết bên mua huy động vốn bằng cổ phần hay bằng nợ.

Nếu bên bị mua thành công ty con, doanh thu và lợi nhuận được hợp nhất 100% từ ngày kiểm soát. Nếu thành công ty liên kết, chỉ phần lãi lỗ theo tỷ lệ sở hữu được ghi nhận. Vì vậy doanh thu hợp nhất có thể nhảy vọt hoặc gần như không đổi tuỳ hình thức mua.

Sai lầm khi đọc M&A

Thứ nhất, dòng tiền đầu tư vào doanh nghiệp khác gồm cả góp vốn thuần tuý. Không phải khoản nào cũng là M&A, cần đọc thuyết minh.

Thứ hai, giá mua cao thường dựa trên kỳ vọng hiệp lực. Nếu kỳ vọng không thành, lợi thế thương mại bị ghi giảm và EPS xấu đi.

Thứ ba, phát hành thêm cổ phần để mua làm số cổ phiếu tăng. Nếu lợi nhuận bổ sung không theo kịp, EPS bị pha loãng.

Tóm lại: M&A là gì

Có ba điều cần nhớ. M&A là tên chung của sáp nhập và mua lại, trong đó mua lại phổ biến hơn trên thị trường cổ phiếu. Phần giá mua vượt giá trị hợp lý của tài sản thuần trở thành lợi thế thương mại trên báo cáo hợp nhất. Và trên BCTC, dấu vết của M&A nằm ở tiền chi đầu tư, khoản đầu tư vào doanh nghiệp khác và vốn góp.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan

Lợi thế thương mại có trong bài học hợp nhất kinh doanh và goodwill. Khi bên mua phát hành thêm, xem pha loãng cổ phiếu. Phần đầu tư vào doanh nghiệp khác nằm trong báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.