Hệ số sử dụng công suất là gì

Hệ số sử dụng công suất là gì? Đó là tỷ lệ giữa sản lượng thực tế và công suất của nhà máy trong cùng một kỳ. Hệ số cho biết nhà máy đang chạy hết mức hay còn nhàn rỗi, và vì vậy quyết định chi phí cố định được chia cho bao nhiêu sản phẩm.

Hệ số sử dụng công suất là gì

Một dây chuyền may có thể làm tối đa số sản phẩm nhất định mỗi quý. Nếu đơn hàng đủ để chạy hết, hệ số là 100%. Nếu chỉ đủ cho ba phần tư, hệ số là 75%. Phần còn lại là công suất nhàn rỗi, vẫn tốn khấu hao, tiền thuê xưởng và lương nhân viên cố định.

Hệ số khác với công suất. Công suất là trần của nhà máy. Hệ số là mức đang dùng của trần đó. Hai nhà máy cùng công suất nhưng hệ số khác nhau sẽ cho lợi nhuận rất khác.

Hệ số phụ thuộc đơn hàng, nguyên liệu, nhân công và bảo dưỡng. Ngành may có tính mùa vụ nên hệ số lên xuống theo quý. Ngành phân bón và thép phụ thuộc giá nguyên liệu và nhu cầu thị trường.

Công thức hệ số sử dụng công suất

Trong đó: sản lượng thực tế là số sản phẩm làm ra trong kỳ. Công suất có thể là công suất thiết kế hoặc công suất hiệu dụng, và phải cùng đơn vị, cùng kỳ với sản lượng.

Ví dụ giả định, không phải của doanh nghiệp nào. Một xưởng may có công suất hiệu dụng 1.000.000 sản phẩm mỗi quý. Quý này làm ra 850.000 sản phẩm. Hệ số là 85,0%. Chi phí cố định của xưởng là 20 tỷ đồng mỗi quý. Chi phí cố định trên mỗi sản phẩm là 23.529 đồng. Nếu hệ số lên 95%, sản lượng 950.000 sản phẩm, chi phí cố định mỗi sản phẩm còn 21.053 đồng, thấp hơn 10,5%.

Ví dụ TNG và độ nhạy biên gộp

Cổ phiếu TNG có báo cáo hợp nhất đến quý III/2026. Báo cáo không có sản lượng hay công suất. Vì vậy ví dụ dưới đây ước tính từ số thật của doanh thu và lợi nhuận gộp, kèm giả định ghi rõ. Đơn vị tỷ đồng.

Doanh thu quý III/2026 cao hơn quý I/2026 là 65,4%, và biên gộp từ 12,1% lên 14,1%. Doanh thu tăng nhanh mà biên cũng mở rộng, phù hợp với việc chi phí cố định được chia cho nhiều sản phẩm hơn. Báo cáo không chứng minh nguyên nhân, vì giá bán, cơ cấu đơn hàng và mùa vụ cũng đổi theo quý.

Ước tính thô bằng hai quý này. Lợi nhuận gộp tăng 220,8 tỷ đồng khi doanh thu tăng 1.277,0 tỷ đồng, nên mỗi đồng doanh thu thêm đem lại khoảng 17,3 đồng lợi nhuận gộp trên 100 đồng. Suy ra chi phí cố định nằm trong giá vốn khoảng 101,6 tỷ đồng mỗi quý, tính bằng 17,3% nhân 1.952,0 trừ 235,9.

Giả định thêm: quý III/2026 chạy ở mức 90% công suất, doanh thu tỷ lệ thuận với hệ số sử dụng, giá bán và cơ cấu không đổi. Khi đó:

Hệ số giảm từ 90% xuống 60% làm doanh thu giảm 33,3% nhưng lợi nhuận gộp giảm 40,7%. Biên gộp mất 1,5 điểm %. Mức giảm lợi nhuận nặng hơn doanh thu vì chi phí cố định không co theo.

Đây là mô hình rất đơn giản, ước tính từ hai điểm dữ liệu, không thay thế số liệu doanh nghiệp công bố. Hệ số 90%, 75%, 60% là giả định.

Đọc hệ số sử dụng công suất

Hệ số cao cho thấy nhà máy được dùng tốt và chi phí cố định được chia đều. Nhưng hệ số gần 100% cũng cho thấy hết dư địa, mọi đơn hàng thêm cần công suất mới. Với doanh nghiệp đang tăng trưởng, hệ số cao thường đi cùng kế hoạch mở rộng.

Hệ số thấp cho thấy dư địa, nhưng cũng cho thấy áp lực chi phí. Nếu đơn hàng hồi phục, lợi nhuận tăng nhanh hơn doanh thu. Nếu không, doanh nghiệp phải gánh khấu hao cho phần nhàn rỗi. Hiệu ứng này gọi là đòn bẩy hoạt động.

Nên so hệ số của cùng doanh nghiệp qua nhiều kỳ và đặt cạnh mùa vụ. Ngành may thường có quý cao điểm, nên so quý III với quý I dễ cho cảm giác sai về xu hướng.

Giới hạn của chỉ số

Thứ nhất, doanh nghiệp ít khi công bố hệ số đều đặn. Khi có, cần xem mẫu số là công suất thiết kế hay hiệu dụng.

Thứ hai, doanh nghiệp đa sản phẩm không có hệ số chung. Mỗi dây chuyền một con số.

Thứ ba, hệ số cao không bảo đảm lợi nhuận cao. Nhà máy chạy kín với giá bán thấp hoặc nguyên liệu đắt vẫn có biên mỏng.

Thứ tư, ước tính chi phí cố định từ hai quý chỉ là xấp xỉ. Giá vốn có phần bán cố định, bán biến đổi, và mùa vụ làm méo kết quả.

Thứ năm, các hệ số 90%, 75%, 60% và xưởng may 1.000.000 sản phẩm trong bài là giả định minh hoạ. Số thật của TNG là doanh thu và lợi nhuận gộp.

Câu hỏi thường gặp