Bẫy thu nhập trung bình là gì

Bẫy thu nhập trung bình là gì? Đó là tình trạng một nền kinh tế đã thoát nhóm thu nhập thấp nhưng tăng trưởng chậm dần. Nền kinh tế kẹt lâu ở nhóm trung bình mà không lên được nhóm cao. Tiếng Anh gọi là middle-income trap.

Bẫy thu nhập trung bình là gì

Ngân hàng Thế giới chia các nền kinh tế thành bốn nhóm theo thu nhập quốc dân bình quân đầu người: thấp, trung bình thấp, trung bình cao và cao. Các ngưỡng được điều chỉnh định kỳ, nên bài này không nêu số cụ thể.

Nhiều nước đi nhanh từ nhóm thấp lên nhóm trung bình nhờ lao động rẻ, đầu tư nước ngoài và xuất khẩu. Nhưng khi lương tăng, lợi thế chi phí thấp mất dần. Nước đó chưa đủ năng suất để cạnh tranh với nước giàu về công nghệ. Cũng không đủ rẻ để cạnh tranh với nước nghèo hơn. Tăng trưởng chậm lại ở giữa hai nhóm đó.

Ví dụ tính thời gian lên nhóm cao

Thời gian để một đại lượng tăng $k$ lần với tốc độ $g$ mỗi năm là:

Giả sử GDP bình quân đầu người của một nền kinh tế là 4.000 đô la và ngưỡng nhóm cao giả định là 14.000 đô la. Hệ số $k$ bằng 14.000 / 4.000 = 3,5, và $\ln 3{,}5 = 1{,}2528$.

Tăng trưởng giảm một nửa, từ 6% xuống 3%, thì thời gian gần như gấp đôi. Đây là lý do tranh luận về bẫy tập trung vào khả năng giữ tốc độ, không chỉ đạt được tốc độ.

Số liệu thật của Việt Nam cho một cách hình dung. GDP thực tăng bình quân 7,00% trong bốn quý của năm 2024 (5,91%, 7,19%, 7,39% và 7,51%). Dân số năm 2024 là 101,34 triệu người, tăng 1,03% so với năm 2023. GDP bình quân đầu người thực tăng khoảng 1,07 / 1,0103 - 1 = 5,91%. Nếu giữ tốc độ đó, hệ số 3,5 cần $\ln 3{,}5 / \ln 1{,}0591$ = khoảng 21,8 năm.

Phép tính này chỉ là minh hoạ. Nó dùng GDP thực, không xét tỷ giá, và ngưỡng 14.000 đô la là giả định. Giai đoạn 2015 đến 2019, bình quân hai mươi quý GDP tăng 7,07% mỗi năm.

Vì sao có bẫy thu nhập trung bình

Các nhà kinh tế nêu một số nguyên nhân, mỗi nguyên nhân còn tranh luận:

• Năng suất lao động tăng chậm hơn tiền lương, làm mất lợi thế chi phí.
• Đổi mới yếu: doanh nghiệp lắp ráp là chính, ít sở hữu công nghệ và thương hiệu.
• Vốn con người chưa theo kịp: kỹ năng lao động không đáp ứng ngành giá trị cao.
• Thể chế và hạ tầng chưa đủ để chuyển từ tăng trưởng dựa trên vốn sang dựa trên hiệu quả.

Vì vậy hay nhắc năng suất, chất lượng giáo dục và đầu tư cho nghiên cứu trong các thảo luận chính sách.

Liên hệ với chứng khoán

Bẫy thu nhập trung bình là khung nhìn dài hạn về tăng trưởng lợi nhuận của cả thị trường. Nếu GDP bình quân đầu người tăng đều, doanh nghiệp nội địa có nền cầu mở rộng. Nếu tăng trưởng chậm lại, lợi nhuận phải đến từ năng suất và biên lợi nhuận, không còn từ quy mô.

Nhà đầu tư vì thế quan sát nhóm doanh nghiệp có công nghệ, thương hiệu và hiệu quả vốn cao. Điều này bổ sung cho các chỉ số về tăng trưởng kinh tế và năng suất lao động.

Giới hạn của khái niệm

Thứ nhất, không có ngưỡng chính thức cho "bẫy". Mỗi nghiên cứu tự đặt thời gian kẹt bao lâu thì gọi là bẫy.

Thứ hai, nhiều nước từng vượt ngưỡng sau thời gian dài, nên "bẫy" nhiều khi chỉ là giai đoạn tăng trưởng chậm.

Thứ ba, số liệu quý chịu ảnh hưởng của chu kỳ và cú sốc ngắn hạn như dịch bệnh. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp