Người cho vay cuối cùng là gì

Người cho vay cuối cùng (lender of last resort) là gì? Đó là vai trò của ngân hàng trung ương khi cung cấp vốn khẩn cấp cho ngân hàng thương mại đang thiếu thanh khoản mà không vay được ở nơi nào khác. Mục đích là chặn một ngân hàng gặp khó khăn tạm thời trở thành một ngân hàng sụp đổ, và chặn cú sốc đó lan sang cả hệ thống.

Người cho vay cuối cùng là gì

Ngân hàng thương mại nhận tiền gửi ngắn hạn rồi cho vay dài hạn. Cấu trúc này khiến ngân hàng luôn có nguy cơ thiếu tiền mặt nếu nhiều người gửi cùng rút một lúc, dù tài sản của ngân hàng vẫn lớn hơn nợ. Đây là khác biệt giữa thiếu thanh khoản và mất khả năng thanh toán.

Khi thị trường liên ngân hàng ngừng cho vay vì mất niềm tin, ngân hàng thiếu thanh khoản không còn chỗ vay. Ngân hàng trung ương, vì có quyền phát hành tiền, là bên duy nhất luôn có đủ tiền để cho vay. Đó là lý do gọi là người cho vay cuối cùng.

Nguyên tắc của Bagehot

Nhà báo và nhà kinh tế người Anh Walter Bagehot trình bày nguyên tắc này trong cuốn Lombard Street xuất bản năm 1873. Ý chính được nhắc lại nhiều trong các giáo trình ngân hàng trung ương gồm ba điều:

• Cho vay thoải mái cho ngân hàng có khả năng thanh toán nhưng thiếu thanh khoản, để dập tắt hoảng loạn.
• Chỉ nhận tài sản bảo đảm tốt, để không biến ngân hàng trung ương thành chủ nợ rủi ro.
• Tính lãi suất cao hơn mức bình thường, để ngân hàng chỉ tìm đến khi thật cần.

Các ngân hàng trung ương hiện đại vận dụng linh hoạt các nguyên tắc này, nhưng tinh thần chung vẫn là cho vay có bảo đảm, có điều kiện và có chi phí.

Ví dụ người cho vay cuối cùng

Ngân hàng X có tiền gửi 1.000 tỷ đồng. Tin đồn xấu khiến khách rút 15% tiền gửi trong một ngày, tức 150 tỷ đồng. Ngân hàng chỉ có 80 tỷ đồng tiền mặt và dự trữ sẵn sàng. Số liệu này là giả định minh hoạ.

Nếu không vay được ở đâu, ngân hàng X phải bán gấp tài sản với giá thấp hoặc dừng chi trả, và tin đồn thành sự thật. Nếu ngân hàng trung ương cho vay 70 tỷ đồng có bảo đảm, ngân hàng X chi trả đủ và niềm tin được giữ.

Với lãi suất tái cấp vốn 4,5% một năm và kỳ hạn 7 ngày:

Chi phí chỉ khoảng 60 triệu đồng, nhỏ so với thiệt hại nếu ngân hàng phải đóng cửa.

Công cụ ở Việt Nam

Theo dữ liệu của HODL.VN, lãi suất tái cấp vốn của Ngân hàng Nhà nước là 4,5% một năm và lãi suất tái chiết khấu là 3,0% một năm, chưa đổi từ 03/2023 và còn nguyên ở dữ liệu đến 26/10/2026. Đây là các kênh cấp vốn mà ngân hàng trung ương có thể dùng khi ngân hàng thương mại cần thanh khoản. Cách hoạt động từng kênh xem ở bài lãi suất tái cấp vốn và tái chiết khấu. Mức áp dụng cụ thể cần xem theo văn bản hiện hành.

Liên hệ với thị trường chứng khoán

Cổ phiếu ngân hàng chiếm tỷ trọng lớn trong các chỉ số chính của thị trường Việt Nam. Niềm tin vào sự an toàn của hệ thống ngân hàng ảnh hưởng đến toàn thị trường, vì khi nỗi lo mất thanh khoản lan rộng, nhà đầu tư thường bán cả nhóm. Biết ngân hàng trung ương có công cụ hỗ trợ giúp nhà đầu tư đánh giá đúng mức độ rủi ro hệ thống, xem thêm bài rủi ro hệ thống.

Giới hạn và rủi ro đạo đức

Thứ nhất, người cho vay cuối cùng chỉ giải quyết thiếu thanh khoản, không cứu được ngân hàng đã mất khả năng thanh toán, vì khó phân biệt hai trường hợp trong lúc hoảng loạn. Thứ hai, nếu ngân hàng kỳ vọng luôn được cứu, họ có thể chấp nhận rủi ro cao hơn, đây là rủi ro đạo đức. Thứ ba, ví dụ trên bỏ qua phí, điều kiện bảo đảm và thủ tục thực tế.

Nội dung bài để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp