Lý thuyết trò chơi là gì: khi quyết định của bạn phụ thuộc vào người khác

Lý thuyết trò chơi là gì? Đó là nhánh của kinh tế học nghiên cứu cách những bên có lợi ích đan xen đưa ra quyết định khi kết quả của mỗi bên phụ thuộc vào lựa chọn của bên kia. Tiếng Anh gọi là Game Theory. "Trò chơi" ở đây không phải giải trí. Đó là mọi tình huống có từ hai người chơi trở lên, như hai hãng đặt giá hay hai nhà đầu tư cùng muốn bán trước.

Lý thuyết trò chơi là gì

Trong trò chơi, kết quả của bạn phụ thuộc vào việc người khác chọn gì. Vì thế bạn phải đoán phản ứng của họ, và họ cũng đang đoán phản ứng của bạn.

Mỗi trò chơi gồm ba phần. Phần thứ nhất là người chơi. Phần thứ hai là các chiến lược mà mỗi người có thể chọn. Phần thứ ba là bảng kết quả cho từng tổ hợp lựa chọn.

Khái niệm trung tâm là cân bằng Nash, tiếng Anh là Nash equilibrium. Đó là trạng thái mà không ai muốn đổi chiến lược một mình, vì đổi thì mình thiệt hơn, khi các bên khác giữ nguyên.

Ví dụ lý thuyết trò chơi giả định

Hai doanh nghiệp A và B cùng bán một sản phẩm và mỗi bên chọn giữ giá cao hoặc giảm giá. Số dưới đây là giả định minh hoạ, đơn vị tỷ đồng lợi nhuận mỗi năm, ghi theo thứ tự (A, B).

Hãy đứng ở vị trí của A. Nếu B giữ giá cao, A giảm giá được 150 thay vì 100. Nếu B giảm giá, A giảm giá được 60 thay vì 40. Vậy dù B chọn gì, giảm giá luôn cho A kết quả tốt hơn. B suy luận y hệt.

Kết quả là cả hai cùng giảm giá và mỗi bên nhận 60 tỷ đồng. Nếu cả hai cùng giữ giá cao, mỗi bên đã nhận 100 tỷ đồng. Tổng lợi nhuận giảm từ 200 xuống 120 tỷ đồng, nhưng không bên nào có lý do đơn phương quay lại giá cao, vì làm vậy sẽ chỉ nhận 40.

Thế tiến thoái lưỡng nan

Cấu trúc trên là bản kinh tế của thế tiến thoái lưỡng nan của người tù, tiếng Anh là Prisoner's Dilemma. Gốc của nó là câu chuyện hai nghi phạm bị thẩm vấn riêng. Mỗi người đều có lợi khi khai báo bất kể người kia làm gì, nhưng cả hai cùng khai thì tệ hơn cả hai cùng im lặng.

Bài học là cấu trúc khuyến khích có thể đẩy những bên hợp lý đến kết quả chung kém. Muốn thoát ra, cần cơ chế như hợp đồng, quy định pháp luật hoặc quan hệ lặp lại lâu dài.

Trò chơi lặp lại

Ví dụ trên giả định hai bên chỉ gặp một lần. Thực tế các doanh nghiệp gặp nhau hằng năm, nên phá giá hôm nay có thể bị trả đũa ở kỳ sau.

Giả sử mỗi lần giảm giá lấy thêm 50 tỷ đồng trong năm đầu, nhưng đối thủ trả đũa khiến cả hai mất 40 tỷ đồng mỗi năm trong các năm sau so với mức 100. Cộng lại, chỉ sau ba năm là lợi ích ngắn hạn đã biến thành thua lỗ (50 trừ 3 lần 40).

Lý thuyết trò chơi và chứng khoán

Thị trường chứng khoán có nhiều tình huống mang cấu trúc trò chơi. Khi tin xấu xuất hiện, mỗi nhà đầu tư nghĩ: nếu người khác bán, giá sẽ giảm, nên mình nên bán trước. Tất cả cùng nghĩ vậy thì giá giảm sâu hơn mức tin xấu giải thích. Đây là nền tảng của hiệu ứng bầy đàn.

Với nhà đầu tư cổ phiếu Việt Nam, câu hỏi hữu ích là: giá hiện tại đã phản ánh việc đa số đang làm gì? Khi ai cũng chen vào mua vì sợ lỡ cơ hội, đó là cấu trúc của FOMO. Nhìn ra cấu trúc này không giúp đoán đỉnh đáy, nhưng giúp bạn không hành động chỉ vì người khác đang hành động.

Giới hạn của lý thuyết trò chơi

Thứ nhất, mô hình giả định người chơi hợp lý và biết đầy đủ bảng kết quả. Người thật thường thiếu thông tin và bị chi phối bởi cảm xúc.

Thứ hai, bảng kết quả trong ví dụ là số giả định. Ngoài đời, việc ước lượng kết quả cho từng tổ hợp rất khó và dễ sai.

Thứ ba, biết cấu trúc trò chơi không cho biết người khác sẽ chọn gì. Nó chỉ giúp bạn đặt câu hỏi đúng. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ cách suy luận, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Học tiếp

Về lợi thế giúp doanh nghiệp tránh cuộc chiến giá, xem bài lợi thế cạnh tranh moat. Đọc thêm về nỗi sợ khi giữ cổ phiếu ở bài tâm lý sợ lỗ. Nội dung bài để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.