Độc quyền nhóm là gì

Độc quyền nhóm (oligopoly) là gì? Đó là cấu trúc thị trường trong đó chỉ một vài doanh nghiệp lớn chiếm phần lớn doanh số, và quyết định về giá hay sản lượng của doanh nghiệp này tác động trực tiếp đến các doanh nghiệp còn lại.

Đặc điểm của độc quyền nhóm

Có bốn dấu hiệu thường gặp. Thứ nhất, số doanh nghiệp lớn rất ít, thường từ hai đến năm hãng. Thứ hai, sản phẩm có thể giống nhau (xi măng, xăng) hoặc hơi khác nhau (gói cước, dịch vụ ngân hàng). Thứ ba, rào cản gia nhập cao vì vốn, giấy phép hoặc mạng lưới. Thứ tư, các hãng nhìn nhau khi ra quyết định, nên giá thường ít đổi trong thời gian dài rồi đổi đột ngột khi có cuộc cạnh tranh.

So với cạnh tranh hoàn hảo, nơi doanh nghiệp chỉ nhận giá thị trường, hãng trong độc quyền nhóm có quyền định giá một phần. So với độc quyền thuần tuý chỉ có một người bán, họ vẫn phải để mắt đến đối thủ.

Đo độc quyền nhóm bằng HHI

Chỉ số HHI bằng tổng bình phương thị phần (tính theo %) của mọi doanh nghiệp trong ngành:

Ví dụ giả định minh hoạ: ngành có bốn hãng với thị phần 40%, 30%, 20% và 10%.

CR3, tức tổng thị phần ba hãng đầu, bằng 90%. HHI tối đa là 10.000 khi một hãng nắm toàn bộ thị trường. Mức 3.000 là rất tập trung, đúng kiểu ngành độc quyền nhóm. Cách tính chi tiết nằm ở bài mức độ tập trung ngành.

Thế tiến thoái lưỡng nan về giá

Giả sử chỉ có hai hãng, mỗi hãng chọn giữ giá cao hoặc giảm giá. Lợi nhuận tháng (giả định minh hoạ, đơn vị tỷ đồng) như sau, ô ghi lợi nhuận hãng X trước, hãng Y sau.

Nếu đối thủ giữ giá, giảm giá giúp lợi nhuận tăng từ 100 lên 150. Nếu đối thủ giảm giá, giảm theo giúp lợi nhuận là 60 thay vì 40. Vậy dù đối thủ chọn gì, giảm giá vẫn là lựa chọn có lợi hơn cho từng hãng. Kết quả cân bằng là cả hai cùng giảm và nhận 60 mỗi hãng, thấp hơn mức 100 nếu cùng giữ giá. Đây là nội dung của lý thuyết trò chơi áp vào giá, và là lý do các hãng có động cơ thoả thuận ngầm, điều bị cấm trong luật cạnh tranh.

Độc quyền nhóm trong chứng khoán VN

Nhiều ngành có doanh nghiệp niêm yết thuộc nhóm đầu ngành với thị phần lớn. Với nhà đầu tư cổ phiếu, hai điều cần theo dõi. Một là thị phần và biên lợi nhuận của nhóm đầu ngành có ổn định không, xem thị phần và biên lợi nhuận gộp. Hai là dấu hiệu một cuộc cạnh tranh giá, thường lộ ra bằng biên lợi nhuận giảm đồng loạt ở nhiều doanh nghiệp cùng ngành. Ví dụ trong bài là số giả định, không đại diện cho ngành cụ thể nào.

Giới hạn của mô hình

Thứ nhất, mô hình hai hãng đơn giản hoá thực tế. Khi trò chơi lặp lại nhiều kỳ, các hãng có thể học cách giữ giá. Thứ hai, thị phần cao chưa chắc có sức định giá, nếu khách hàng dễ đổi nhà cung cấp hoặc nhà nước điều tiết giá. Thứ ba, HHI phụ thuộc cách xác định ranh giới thị trường. Lợi thế bền vững còn cần xét thêm moat của từng doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp