Chu kỳ kinh tế là gì
Nội dung bài9 phần
Chu kỳ kinh tế là gì, và vì sao có lúc GDP âm mà VN-Index vẫn gần đỉnh? Quý III/2021 GDP âm 6,03%, nhưng chỉ số cuối quý chỉ thấp hơn 4,7% so với cuối quý II, rồi lên đỉnh 1.528,57 điểm ngày 06/01/2022. Đó là nhịp lên xuống lặp đi lặp lại của hoạt động kinh tế quanh xu hướng tăng trưởng dài hạn, mỗi vòng gồm bốn pha: mở rộng, đỉnh, thu hẹp và đáy.
Điểm chính
- Chu kỳ kinh tế đo bằng tăng trưởng GDP, sản xuất, việc làm và tín dụng. Pha thu hẹp kéo dài và sâu gọi là suy thoái.
- Cổ phiếu chu kỳ dao động mạnh theo vòng này: lợi nhuận HPG gấp 5,04 lần từ đáy lên đỉnh, còn VNM chỉ gấp 1,30 lần.
- Thị trường nhìn trước kinh tế. VN-Index chạm đáy ngày 24/03/2020, trước khi GDP chạm đáy ở quý II/2020.
Bốn pha của chu kỳ kinh tế
Pha mở rộng là lúc sản xuất, việc làm và thu nhập cùng tăng. Doanh nghiệp đầu tư thêm, tín dụng nới ra.
Pha đỉnh là điểm hoạt động cao nhất. Công suất gần kín, giá cả và lãi suất thường đã tăng.
Pha thu hẹp là lúc đơn hàng, sản xuất và việc làm giảm. Nếu thu hẹp sâu và kéo dài, người ta gọi là suy thoái. Một quy ước phổ biến là GDP giảm hai quý liên tiếp so với quý trước.
Pha đáy là điểm thấp nhất, sau đó chu kỳ chuyển sang mở rộng. Độ dài mỗi pha không cố định.
Công thức đo chu kỳ
Muốn biết đang ở pha nào thì cần thước đo. Chỉ số hay dùng nhất là tăng trưởng GDP cùng quý năm trước:
Trong đó: GDP t là tổng sản phẩm quốc nội quý này, GDP t-4 là quý cùng kỳ năm trước. Mức giảm của giá cổ phiếu hoặc chỉ số từ đỉnh xuống đáy tính như sau:
Chỉ báo của chu kỳ chia ba nhóm. Chỉ báo sớm như đơn hàng mới và chỉ số PMI thường đổi chiều trước. Chỉ báo đồng thời như GDP và sản xuất công nghiệp đi cùng chu kỳ. Chỉ báo trễ như tỷ lệ thất nghiệp đổi chiều sau cùng.
Ví dụ chu kỳ GDP Việt Nam
Bảng dưới lấy tăng trưởng GDP cùng kỳ theo quý của Việt Nam trong dữ liệu HODL.VN. Bài chỉ lấy các quý trong giai đoạn 2019 đến 2023 để ví dụ không đổi theo thời gian.
Quý | Tăng trưởng GDP cùng kỳ |
|---|---|
Quý IV/2019 | 7,52% |
Quý II/2020 | 0,34% |
Quý III/2021 | -6,03% |
Quý III/2022 | 14,38% |
Quý I/2023 | 3,45% |
Tăng trưởng giảm từ 7,52% xuống 0,34% rồi âm 6,03% là pha thu hẹp. Con số 14,38% của quý III/2022 trông như bùng nổ, nhưng phần lớn là hiệu ứng nền thấp.
Nhân hai quý III liên tiếp: (1 - 0,0603) × (1 + 0,1438) ra 1,0749. Sau hai năm GDP quý III/2022 chỉ cao hơn quý III/2020 khoảng 7,49%, tức bình quân 3,67% mỗi năm. Khi đọc chu kỳ, luôn nhìn cả nền so sánh.
VN-Index và GDP lệch nhịp
Sang thị trường chứng khoán, nhịp của giá không khớp với nhịp của GDP. VN-Index đạt 1.024,91 điểm ngày 06/11/2019 rồi xuống 659,21 điểm ngày 24/03/2020, giảm 35,7%. Đến 30/06/2020 chỉ số đã lên 825,11 điểm, tăng 25,2% từ đáy, trong khi GDP quý II/2020 chỉ tăng 0,34%.
Năm 2021 thì ngược lại. GDP quý III/2021 âm 6,03%, nhưng VN-Index cuối quý là 1.342,06 điểm, chỉ thấp hơn 4,7% so với cuối quý II, rồi lên đỉnh 1.528,57 điểm ngày 06/01/2022.
Năm 2022 giá và GDP đi ngược nhau. GDP quý III/2022 tăng 14,38%, nhưng VN-Index giảm từ 1.528,57 xuống 911,90 điểm ngày 15/11/2022, mức giảm 40,3%. Thị trường định giá kỳ vọng và điều kiện tài chính, không đợi GDP công bố.
Ví dụ HPG và VNM
Ở cấp doanh nghiệp, chu kỳ hiện ra rõ nhất qua lợi nhuận. Cổ phiếu HPG của nhà sản xuất thép và cổ phiếu VNM của nhà sản xuất sữa đại diện cho hai kiểu doanh nghiệp. Bảng lấy lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ theo năm, đơn vị tỷ đồng. Năm 2019, HPG là 7.527 và VNM là 10.581.
Năm | HPG | Thay đổi | VNM | Thay đổi |
|---|---|---|---|---|
2020 | 13.450 | +78,7% | 11.099 | +4,9% |
2021 | 34.478 | +156,3% | 10.532 | -5,1% |
2022 | 8.484 | -75,4% | 8.516 | -19,1% |
2023 | 6.835 | -19,4% | 8.874 | +4,2% |
2024 | 12.021 | +75,9% | 9.392 | +5,8% |
2025 | 15.453 | +28,5% | 9.410 | +0,2% |
Lợi nhuận HPG lên đỉnh 34.478 tỷ đồng năm 2021 rồi xuống đáy 6.835 tỷ đồng năm 2023, đỉnh gấp 5,04 lần đáy. Lợi nhuận VNM dao động từ 8.516 đến 11.099 tỷ đồng, đỉnh chỉ gấp 1,30 lần đáy.
Đó là khác biệt giữa cổ phiếu chu kỳ và cổ phiếu phòng thủ. Nhu cầu sữa ổn định qua các pha, còn nhu cầu thép co giãn mạnh theo đầu tư và xây dựng.
Đọc chu kỳ kinh tế thế nào
Hãy xác định ngành đang ở pha nào trước khi nhìn giá. Lợi nhuận ngành chu kỳ thường cao nhất ngay trước đỉnh, lúc chỉ số P/E trông thấp nhất. Ở đáy thì ngược lại: lợi nhuận thấp, P/E trông rất cao.
Cũng nên tách chu kỳ chung với chu kỳ ngành. Ngành thép, tín dụng, bất động sản có nhịp riêng, không luôn trùng nhịp GDP.
Bẫy khi đọc chu kỳ kinh tế
Thứ nhất, pha chỉ rõ khi đã qua. Đỉnh và đáy thường chỉ được xác nhận sau vài quý.
Thứ hai, hiệu ứng nền làm tăng trưởng cùng kỳ đánh lừa, như ví dụ 14,38%.
Thứ ba, chu kỳ khác nhau về nguyên nhân: cầu giảm, cú sốc bên ngoài hay thắt chặt tiền tệ. Mỗi loại tác động lên cổ phiếu khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chu kỳ kinh tế kéo dài bao lâu?
Không có độ dài cố định. Mỗi vòng có thể từ vài năm đến hơn một thập kỷ, tùy cú sốc và chính sách.
Suy thoái khác khủng hoảng thế nào?
Suy thoái là pha thu hẹp của chu kỳ. Khủng hoảng thường nói đến cú sốc tài chính đột ngột, có thể gây ra hoặc không gây ra suy thoái.
Vì sao VN-Index không đi cùng GDP?
Thị trường định giá kỳ vọng và điều kiện tài chính, không đợi GDP công bố. Ví dụ VN-Index chạm đáy ngày 24/03/2020, trước khi GDP chạm đáy ở quý II/2020.
Mua cổ phiếu nào ở từng pha?
Bài này không đưa khuyến nghị. Chỉ có thể nói lợi nhuận cổ phiếu chu kỳ biến động mạnh hơn cổ phiếu phòng thủ.
Bài liên quan
Ví dụ chu kỳ của một ngành cụ thể có ở chu kỳ ngành thép và chu kỳ bất động sản. Nhịp vay và cho vay của nền kinh tế nằm ở chu kỳ tín dụng. Chỉ số thị trường chung xem ở bài học VN-Index là gì. Ví dụ trên chỉ để minh hoạ cách tính, không phải khuyến nghị đầu tư.
Duyệt bởi Ban biên tập HODL.VN · Cập nhật 31/12/2025
Ứng dụng HODL
Tải app HODL
Bảng giá, cảnh báo giá và bài phân tích ngay trên điện thoại.
