Chế độ tỷ giá là gì

Chế độ tỷ giá là gì? Đó là bộ quy tắc quyết định tỷ giá của một đồng tiền được xác định thế nào: để thị trường tự định giá, giữ cố định theo một mốc, hay kết hợp cả hai. Đây là lựa chọn chính sách của từng quốc gia, và nó quyết định ngân hàng trung ương phải làm gì khi ngoại tệ khan hiếm hoặc dư thừa.

Chế độ tỷ giá gồm những loại nào

Cách phân loại phổ biến dựa trên mức độ can thiệp. Ở một đầu, tỷ giá hoàn toàn do thị trường quyết định. Ở đầu kia, tỷ giá bị khoá vào một mốc. Giữa hai đầu là các chế độ pha trộn.

Chế độ tỷ giá thả nổi

Trong chế độ thả nổi, tỷ giá lên xuống theo cung cầu ngoại tệ mỗi ngày. Ngân hàng trung ương không cam kết bảo vệ một mức nào.

Ưu điểm là nền kinh tế có "van xả": ngoại tệ khan thì nội tệ tự yếu đi, hàng nhập đắt lên và cán cân dần cân bằng. Nhược điểm là tỷ giá dao động rất mạnh. Đồng yên là ví dụ. Theo dữ liệu HODL.VN, tỷ giá USD/JPY là 103,222 vào cuối năm 2020 và 157,361 vào cuối năm 2024.

Tức là 1 USD đổi được nhiều yên hơn 52,45% sau bốn năm. Nhìn theo chiều ngược lại, giá trị của 1 yên tính bằng USD giảm 34,40%.

Neo tỷ giá cố định

Neo tỷ giá nghĩa là ngân hàng trung ương cam kết giữ tỷ giá ở một mốc hoặc trong biên độ hẹp so với một đồng tiền lớn, thường là USD. Đồng đô la Hồng Kông là ví dụ quen thuộc: nó được neo vào USD trong một biên độ hẹp.

Để giữ mốc, ngân hàng trung ương phải sẵn sàng mua hoặc bán ngoại tệ không giới hạn ở mức đó. Khi cầu ngoại tệ vượt cung, họ bán ngoại tệ từ dự trữ ra. Vì thế dự trữ ngoại hối là "đạn dược" của chế độ này.

Ví dụ giả định minh hoạ: một nước neo ở mức 20.000 đơn vị nội tệ ăn 1 USD, dự trữ ban đầu 100 tỷ USD. Nếu mỗi tháng cầu vượt cung 8 tỷ USD, dự trữ còn 60 tỷ USD sau 5 tháng. Dự trữ cạn dần thì thị trường nghi ngờ khả năng giữ mốc, và nước đó có thể phải phá giá.

Thả nổi có quản lý

Đây là nhóm ở giữa. Thị trường quyết định hướng đi, nhưng ngân hàng trung ương can thiệp khi biến động quá nhanh hoặc quá lớn.

Việt Nam theo hướng cơ chế tỷ giá linh hoạt có điều tiết, như ở bài tỷ giá trung tâm. Ngân hàng Nhà nước công bố tỷ giá trung tâm mỗi ngày làm mốc, và ngân hàng thương mại niêm yết trong biên độ quanh mốc đó. Chi tiết biên độ và công thức do văn bản hiện hành quy định, nên bài này không nêu số.

Tam giác bất khả thi

Một nguyên tắc kinh tế vĩ mô nổi tiếng là tam giác bất khả thi: không thể có đồng thời ba thứ. Thứ nhất, tỷ giá cố định. Thứ hai, vốn tự do luân chuyển. Thứ ba, chính sách tiền tệ độc lập.

Một nước chỉ chọn được hai trong ba. Neo tỷ giá và mở vốn thì phải bỏ quyền tự đặt lãi suất. Muốn tự đặt lãi suất và mở vốn thì phải để tỷ giá thả nổi. Muốn giữ cả tỷ giá và lãi suất thì phải kiểm soát dòng vốn.

Chế độ tỷ giá và cổ phiếu

Chế độ tỷ giá quyết định mức rủi ro tỷ giá mà doanh nghiệp gặp. Thả nổi thì doanh nghiệp vay ngoại tệ có thể lỗ chênh lệch tỷ giá lớn trong thời gian ngắn. Neo thì rủi ro thấp lúc bình thường nhưng dồn thành cú sốc khi mốc bị phá.

Với nhà đầu tư cổ phiếu, nên xem doanh nghiệp có vay hay có doanh thu ngoại tệ không. Ngành hàng không, vận tải biển và nhập nguyên liệu nhạy với tỷ giá, như đã phân tích ở bài tỷ giá USD/VND. Dòng vốn nước ngoài cũng nhạy với kỳ vọng tỷ giá, xem bài giao dịch khối ngoại.

Giới hạn của cách phân loại

Thứ nhất, phân loại chính thức và thực tế có thể khác. Có nước tuyên bố thả nổi nhưng thực tế can thiệp thường xuyên.

Thứ hai, ví dụ neo tỷ giá là giả định đơn giản, thực tế còn nhiều công cụ khác trước khi đụng đến dự trữ.

Thứ ba, ví dụ USD/JPY chỉ là hai điểm cuối năm, không mô tả mọi biến động trong kỳ. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp