Biến động vàng so với cổ phiếu: độ lệch chuẩn và tứ phân vị

Biến động vàng cổ phiếu khác nhau nhiều hơn người ta nghĩ nếu chỉ nhìn kết quả cuối năm. Hai kênh có mức tăng bình quân gần nhau trong vài giai đoạn, nhưng đường đi của chúng rất khác. Bài này đo sự khác biệt bằng hai công cụ thống kê: độ lệch chuẩn và tứ phân vị.

Số liệu gồm 120 tháng, từ tháng 1/2016 đến tháng 12/2025. Cổ phiếu là VN-Index, không cộng cổ tức. Vàng là giá vàng thế giới quy ra đồng theo tỷ giá thị trường, không phải giá vàng miếng trong nước. Dữ liệu đến 02/10/2026, bài không dự báo.

Biến động vàng cổ phiếu: độ lệch

Độ lệch chuẩn cho biết các con số rải rộng đến đâu quanh mức trung bình. Con số càng lớn, kết quả các tháng càng khác nhau. Nó thường được dùng như một thước đo biến động.

Trong 120 tháng, mức thay đổi bình quân mỗi tháng của VN-Index là 1,12%. Của vàng quy ra đồng là 1,39%. Hai con số này gần nhau. Nhưng độ lệch chuẩn thì khác. VN-Index có độ lệch chuẩn 5,84% mỗi tháng. Vàng quy ra đồng chỉ có 3,96%.

Quy ra năm bằng cách nhân với căn bậc hai của 12, độ lệch chuẩn của VN-Index khoảng 20,24% và của vàng khoảng 13,73%. Biến động của cổ phiếu cao hơn vàng khoảng 47%.

Nhìn theo năm thay vì theo tháng, khoảng cách thu hẹp. Với 10 mức thay đổi hằng năm từ 2016 đến 2025, độ lệch chuẩn của VN-Index là 23,88 điểm %. Của vàng quy ra đồng là 21,17 điểm %. Lý do là vàng có hai năm rất cao, 33,69% năm 2024 và 69,59% năm 2025. Độ lệch chuẩn tính cả biến động tăng lẫn giảm. Vì vậy một năm tăng vọt cũng làm con số lớn lên.

Tứ phân vị và biến động

Độ lệch chuẩn dễ bị kéo bởi vài tháng cực đoan. Tứ phân vị tránh điều đó. Ta xếp 120 tháng từ thấp đến cao rồi chia thành bốn nhóm bằng nhau. Mức ở ranh giới nhóm một và hai gọi là tứ phân vị thứ nhất, Q1. Mức ở giữa là trung vị. Mức ở ranh giới nhóm ba và bốn là tứ phân vị thứ ba, Q3.

Điều đáng chú ý là nửa giữa của hai kênh khá gần nhau. Khoảng giữa của VN-Index là 5,24 điểm %, của vàng còn rộng hơn một chút, 5,76 điểm %. Trong phần lớn các tháng bình thường, hai kênh dao động ở mức tương đương.

Sự khác biệt nằm ở hai đầu. Mức thấp nhất trong 5% tháng xấu của VN-Index là âm 8,44%. Của vàng là âm 4,13%. Ở đầu kia, 5% tháng tăng mạnh nhất của VN-Index bắt đầu từ 10,44% và của vàng từ 8,11%. Cổ phiếu có đuôi dài hơn ở phía giảm, và ở phía tăng thì hai kênh gần nhau.

Bạn có thể tự kiểm lại bằng bảng tính. Hàm STDEV.S cho độ lệch chuẩn mẫu. Hàm QUARTILE.INC với tham số 1, 2 và 3 cho Q1, trung vị và Q3. Dữ liệu đầu vào là mức thay đổi theo tháng của giá cuối tháng. Bài học tải file Excel lịch sử giá cổ phiếu Việt Nam giúp bạn có dữ liệu giá để thực hành.

Tháng giảm sâu và mức giảm từ đỉnh

Số tháng giảm của hai kênh không khác nhau nhiều. VN-Index có 44 tháng giảm trên 120 tháng. Vàng quy ra đồng có 53 tháng giảm. Vàng thậm chí có nhiều tháng giảm hơn, nhưng mức giảm nhỏ hơn.

Khác biệt nằm ở độ sâu. Có 17 tháng VN-Index giảm trên 5%, so với 5 tháng của vàng. Tháng xấu nhất của VN-Index là tháng 3/2020, giảm 24,90%. Tháng xấu nhất của vàng là tháng 6/2021, giảm 7,23%. Tháng tăng mạnh nhất của VN-Index là tháng 4/2020, tăng 16,09%. Của vàng là tháng 9/2025, tăng 12,11%.

Một thước đo khác là mức giảm từ đỉnh, tính trên giá cuối mỗi tháng. VN-Index có đỉnh tháng 3/2018 và đáy tháng 3/2020, giảm 43,6%. Vàng quy ra đồng có đỉnh tháng 7/2020 và đáy tháng 3/2021, giảm 13,9%. Số liệu theo ngày cho mức giảm sâu hơn số theo tháng, vì đáy trong tháng thường thấp hơn giá cuối tháng.

Như vậy vàng không miễn nhiễm với giảm giá. Nhưng trong giai đoạn này, mức giảm sâu nhất của vàng chỉ bằng khoảng một phần ba của VN-Index.

Đọc biến động vàng cổ phiếu

Có ba lưu ý khi dùng các con số trên.

Thứ nhất, 120 tháng là một giai đoạn cụ thể. Nó gồm cú sốc tháng 3/2020 và đợt tăng giá vàng 2024 đến 2025. Giai đoạn khác có thể cho độ lệch chuẩn khác.

Thứ hai, vàng quy ra đồng chịu thêm biến động tỷ giá. Tỷ giá lấy từ Yahoo Finance, không phải tỷ giá ngân hàng. Vàng tính bằng USD có độ lệch chuẩn mỗi tháng 4,05%, gần với 3,96% khi quy ra đồng.

Thứ ba, biến động chưa phải là rủi ro duy nhất. Với cổ phiếu còn có rủi ro riêng của từng doanh nghiệp. Với vàng còn có chênh lệch giá mua bán trong nước. Bài chiến lược đầu tư phòng thủ bàn cách kết hợp tài sản để giảm biến động chung. Chỉ số VIX là một cách đo biến động khác, dành cho thị trường Mỹ.

Nội dung để tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư. Kết quả quá khứ không bảo đảm kết quả tương lai.