Thuế gián thu và trực thu là gì

Triều Tô5 phút đọc
Nội dung bài8 phần
  1. Thuế trực thu
  2. Thuế gián thu
  3. Thuế gián thu và trực thu: ví dụ
  4. Thuế gián thu và trực thu trên BCTC
  5. Thuế gián thu và trực thu: ý nghĩa
  6. Giới hạn của cách phân loại
  7. Câu hỏi thường gặp
  8. Học tiếp

Thuế gián thu và trực thu là gì? Thuế trực thu là loại thuế đánh thẳng vào thu nhập hay tài sản của người nộp, và chính người đó chịu gánh nặng. Thuế gián thu là loại thuế cộng vào giá hàng hoá, dịch vụ, người bán nộp cho nhà nước nhưng người tiêu dùng cuối cùng mới chịu. Tên tiếng Anh là direct tax và indirect tax. Cách phân loại này giúp hiểu ai thật sự trả thuế và thuế tác động tới giá, lợi nhuận ra sao.

Điểm chính

  • Thuế trực thu gắn với thu nhập hay tài sản của người nộp, như thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp.
  • Thuế gián thu nằm trong giá bán, như thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt, nên người tiêu dùng chịu cuối cùng.
  • Cơ cấu thu ngân sách nghiêng về loại nào ảnh hưởng tới công bằng, tiêu dùng và lợi nhuận doanh nghiệp.

Thuế trực thu

Người nộp thuế trực thu cũng là người chịu thuế. Hai ví dụ phổ biến là thuế thu nhập cá nhân đánh lên thu nhập của người lao động và thuế thu nhập doanh nghiệp đánh lên lợi nhuận tính thuế. Tài sản như nhà đất cũng có thể chịu thuế trực thu.

Minh họa Thuế gián thu và trực thu: cảnh quầy thuế và phòng kế toán

Thuế trực thu thường có tính luỹ tiến: thu nhập càng cao, tỷ lệ thuế càng lớn, như trong thuế suất biên. Vì dựa vào khả năng chi trả, loại thuế này được xem là công bằng hơn, nhưng dễ ảnh hưởng đến động lực làm việc và đầu tư.

Thuế gián thu

Người bán thu thuế trong giá rồi nộp lại. Hai loại thường gặp là thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt. Thuế nhập khẩu cũng là thuế gián thu, và nằm trong cơ chế hàng rào phi thuế quan khi nói về chính sách thương mại.

Thuế gián thu đánh cùng một tỷ lệ cho mọi người mua. Vì người thu nhập thấp dành phần lớn thu nhập cho tiêu dùng, thuế gián thu có thể nặng hơn với họ tính theo phần trăm thu nhập. Tính chất này gọi là thuế luỹ thoái. Đổi lại, thuế gián thu dễ thu, khó trốn và ổn định cho ngân sách.

Thuế gián thu và trực thu: ví dụ

Giả sử thuế giá trị gia tăng có thuế suất giả định 10%. Chuỗi gồm nhà sản xuất, nhà bán buôn và nhà bán lẻ, đơn vị nghìn đồng.

Minh họa Thuế gián thu và trực thu: cảnh quầy thuế và phòng kế toán

Khâu

Giá chưa thuế

Thuế đầu ra (10%)

Thuế đầu vào

Thuế nộp

Nhà sản xuất

100

10

0

10

Nhà bán buôn

150

15

10

5

Nhà bán lẻ

200

20

15

5

Tổng

20

Tổng thuế các khâu nộp là 20, bằng 10% của giá bán lẻ chưa thuế 200. Người tiêu dùng trả 220 và gánh toàn bộ 20 thuế. Các doanh nghiệp chỉ là bên thu hộ và nộp phần giá trị gia tăng của mình, nên thuế này ít làm giảm lợi nhuận nếu đẩy được vào giá.

Thuế gián thu và trực thu trên BCTC

Thuế trực thu của doanh nghiệp hiện rõ trong báo cáo kết quả kinh doanh. Cổ phiếu VNM có báo cáo hợp nhất sau, đơn vị tỷ đồng.

Chỉ tiêu

Năm 2025

Năm 2024

Lợi nhuận trước thuế

11.650,0

11.599,7

Chi phí thuế TNDN

2.236,4

2.146,8

Thuế suất thực tế

19,20%

18,51%

Thuế suất thực tế năm 2025 là 2.236,4 chia 11.650,0, bằng 19,20%. Năm 2024 là 2.146,8 chia 11.599,7, bằng 18,51%. Khoản thuế này trừ trực tiếp vào lợi nhuận. Ngược lại thuế gián thu không hiện ở dòng chi phí thuế, vì doanh thu thuần thường đã loại thuế giá trị gia tăng ra khỏi doanh thu.

Thuế gián thu và trực thu: ý nghĩa

Hiểu hai loại thuế giúp đọc đúng tác động của chính sách. Khi thuế trực thu doanh nghiệp tăng, lợi nhuận sau thuế giảm ngay. Khi thuế gián thu tăng, giá bán tăng và doanh nghiệp phải cân nhắc đẩy giá hay chịu một phần, tuỳ sức mạnh định giá và độ co giãn của cầu.

Nhóm hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt như đồ uống có cồn, thuốc lá thường nhạy với thay đổi chính sách. Xem thêm thu ngân sách để thấy cơ cấu nguồn thu của nhà nước.

Giới hạn của cách phân loại

Thứ nhất, ranh giới không tuyệt đối. Thuế trực thu của doanh nghiệp có thể được chuyển một phần vào giá, nên người tiêu dùng cũng gánh một phần.

Minh họa Thuế gián thu và trực thu: cảnh quầy thuế và phòng kế toán

Thứ hai, gánh nặng thật phụ thuộc độ co giãn của cung và cầu. Ví dụ chuỗi giá trị giả định bỏ qua điều này.

Thứ ba, thuế suất 10% trong ví dụ là giả định cho dễ tính, không phải mức hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Thuế giá trị gia tăng là thuế gián thu hay trực thu?

Là thuế gián thu. Doanh nghiệp thu của người mua rồi nộp, người tiêu dùng cuối cùng mới chịu.

Thuế nào công bằng hơn?

Thuế trực thu luỹ tiến theo thu nhập thường được coi là công bằng hơn. Thuế gián thu dễ thu và ổn định hơn. Hầu hết nước dùng cả hai.

Doanh nghiệp có chịu thuế gián thu không?

Về nguyên tắc không, vì nộp hộ người tiêu dùng. Tuy vậy nếu thuế làm cầu giảm, doanh số và lợi nhuận vẫn bị ảnh hưởng.

Học tiếp

Đọc thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt và khấu trừ thuế tại nguồn để thấy cách thuế được thu trong thực tế. Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ cách đọc, không phải khuyến nghị đầu tư.

Duyệt bởi Ban biên tập HODL.VN · Cập nhật 31/12/2025

Ứng dụng HODL

Tải app HODL

Bảng giá, cảnh báo giá và bài phân tích ngay trên điện thoại.

Watchlist

Đang tải…