Định luật Goodhart là gì
Nội dung bài6 phần
Định luật Goodhart là gì? Đó là nhận xét rằng khi một chỉ tiêu được chọn làm mục tiêu để điều khiển, chỉ tiêu ấy không còn phản ánh tốt điều nó từng đo. Cách phát biểu phổ biến là: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt. Nhận xét này gắn với Charles Goodhart, nhà kinh tế người Anh từng làm việc tại Ngân hàng Trung ương Anh, khi ông bàn về chính sách tiền tệ từ thập niên 1970.
Điểm chính
- Một chỉ tiêu đo tốt khi chưa ai bị đánh giá theo nó. Khi gắn thưởng, phạt hay chỉ tiêu bắt buộc, người ta bắt đầu làm đẹp con số thay vì cải thiện thực chất.
- Hệ quả là chỉ tiêu tăng nhưng điều cần đo không tăng, thậm chí giảm.
- Cách giảm rủi ro là dùng nhiều chỉ tiêu bổ sung nhau, kiểm tra chất lượng và đọc cả những gì chỉ tiêu không đo.
Cơ chế của định luật Goodhart
Một chỉ tiêu hữu ích vì nó thường đi cùng điều ta quan tâm. Số hợp đồng ký mới đi cùng doanh thu. Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu đi cùng sức khoẻ doanh nghiệp. Mối quan hệ thống kê này đúng khi chỉ tiêu chỉ để quan sát.

Khi chỉ tiêu trở thành mục tiêu, người chịu đánh giá có động cơ tác động trực tiếp lên con số. Họ tìm cách rẻ nhất để đẩy nó lên, kể cả cách không tạo giá trị thật. Quan hệ ban đầu giữa chỉ tiêu và điều cần đo bị bẻ gãy. Đó là lúc chỉ tiêu bị tối ưu thay vì được cải thiện.
Ví dụ chỉ tiêu bán hàng
Số liệu dưới đây là giả định minh hoạ. Một công ty đo nhân viên bán hàng bằng số hợp đồng ký. Sau khi gắn thưởng theo chỉ tiêu này, nhân viên chuyển sang ký nhiều hợp đồng nhỏ và cho khách điều kiện dễ huỷ.
Chỉ tiêu | Trước khi gắn thưởng | Sau khi gắn thưởng |
|---|---|---|
Số hợp đồng | 100 | 160 |
Giá trị trung bình (triệu đồng) | 50 | 30 |
Tỷ lệ huỷ | 5% | 25% |
Doanh thu giữ lại (triệu đồng) | 4.750 | 3.600 |
Doanh thu giữ lại bằng số hợp đồng nhân giá trị trung bình nhân phần không bị huỷ. Chỉ tiêu số hợp đồng tăng 60%, nhưng doanh thu giữ lại giảm 24,21%. Công ty đạt mục tiêu trên giấy và tệ hơn trong thực tế.
Định luật Goodhart và EPS
Trong doanh nghiệp niêm yết, EPS là chỉ tiêu thường dùng để đánh giá ban điều hành. Giả sử công ty có lợi nhuận sau thuế 1.000 tỷ đồng và 100 triệu cổ phiếu, EPS bằng 10.000 đồng.

Công ty dùng tiền mua lại 10% số cổ phiếu, còn 90 triệu cổ phiếu. Lợi nhuận vẫn 1.000 tỷ đồng, nhưng EPS thành khoảng 11.111 đồng. EPS tăng 11,11% mà hoạt động kinh doanh không đổi.
Việc mua lại cổ phiếu có thể hợp lý trong nhiều trường hợp. Ví dụ này chỉ cho thấy EPS riêng lẻ có thể bị đẩy lên bằng đường không liên quan đến hiệu quả kinh doanh. Vì vậy nhà đầu tư nên đọc EPS cùng dòng tiền, doanh thu và số cổ phiếu lưu hành.
Goodhart và chỉ số vĩ mô
Định luật ra đời từ chính sách tiền tệ, nơi các cơ quan quản lý từng dùng một lượng tiền làm mục tiêu trung gian. Khi mục tiêu được công bố, quan hệ giữa chỉ tiêu và lạm phát thay đổi. Câu chuyện này đã dẫn nhiều ngân hàng trung ương sang cách nhìn rộng hơn.
Các chỉ số vĩ mô cũng có giới hạn. GDP thực của Việt Nam quý III/2026 tăng 9,95% so cùng kỳ, còn CPI tháng 09/2026 tăng 5,08% so cùng kỳ. Hai chỉ số này hữu ích để theo dõi. Chúng không tự nói lên chất lượng tăng trưởng, phân phối thu nhập hay mức độ bền vững. Nếu một chỉ số trở thành chỉ tiêu duy nhất, việc tối ưu riêng chỉ số đó có thể bỏ sót phần còn lại.
Cách dùng chỉ tiêu cho đúng
Thứ nhất, dùng nhiều chỉ tiêu bổ sung thay vì một con số duy nhất. Số hợp đồng cần đi cùng doanh thu giữ lại và tỷ lệ huỷ.

Thứ hai, kiểm tra chất lượng định kỳ bằng phương pháp khác, ví dụ kiểm toán, khảo sát khách hàng hoặc kiểm tra ngẫu nhiên.
Thứ ba, thay đổi chỉ tiêu theo thời gian để hạn chế người ta học cách làm đẹp con số. Và luôn hỏi: chỉ tiêu này đo gì, bỏ sót gì.
Ví dụ trong bài chỉ để minh hoạ, không phải khuyến nghị đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Định luật Goodhart có liên quan gì đến KPI?
KPI (Key Performance Indicator) là chỉ tiêu để đánh giá hiệu quả. Khi nhân viên bị đánh giá và thưởng theo đúng KPI đó, họ có xu hướng tối ưu KPI thay vì kết quả thật.
Định luật Goodhart có phải luật tự nhiên không?
Không. Đây là quan sát về hành vi con người khi bị đo lường, không phải công thức chính xác. Mức độ đúng khác nhau theo bối cảnh.
Làm sao tránh bẫy của định luật Goodhart?
Dùng nhiều chỉ tiêu bổ sung, kiểm tra chất lượng bằng nguồn độc lập và xem lại chỉ tiêu định kỳ.
Nhà đầu tư cổ phiếu nên làm gì với định luật này?
Đọc các chỉ số như EPS, tăng trưởng doanh thu cùng dòng tiền và thuyết minh báo cáo tài chính, thay vì chỉ nhìn một con số.
Học tiếp: chính sách tiền tệ, lạm phát mục tiêu, EPS là gì, GDP là gì.
Duyệt bởi Ban biên tập HODL.VN · Cập nhật 30/09/2026
Mời bạn bè
Kiếm tiền cùng HODL
Bạn bè nhận 1 tháng Beginner miễn phí. Bạn nhận 1 tháng beginner miễn phí. Và hoa hồng trọn đời tới 369k/người mời được